Gepost door: Johan van Veen | 2 september 2019

Festival Oude Muziek Utrecht 2019 – zaterdag 31 augustus

Als iets leuk is, vliegt de tijd. Zo is het ook met het festival: het is voor mij al weer de laatste dag. Een vol programma, van 11 uur tot tegen middernacht. Zoals gebruikelijk is het eerste concert in Hertz. Voorgaande concerten waren gewijd aan kamermuziek voor viool of blokfluit. Ook dit keer klinkt kamermuziek, maar dan een afwisseling van instrumentale en vocale stukken. Het ensemble UrgentMusic onder leiding van Veronika Skuplik treedt hierin op samen met de sopraan Nuria Rial (foto). Het programma is opgebouwd rond de schilder Caravaggio, die na een duel met dodelijke afloop op de vlucht sloeg en ook enige tijd in Napels verbleef. Het is een voorbeeld van de soms dunne lijntjes die de muziek die ten gehore wordt gebracht, met Napels verbinden. Dat geldt ook voor de muziek zelf. De rode draad vormen instrumentale werken van Andrea Falconieri, die hier werkte. Verder klinken drie vocale werken van Sigismondo d’India, die verschillende perioden van zijn leven in Napels verbleef. Maar we hoorden ook twee stukken van Barbara Strozzi, die in Venetië werkte en is, voor zover ik heb kunnen nagaan, nooit in Napels geweest. Nuria Rial houdt zich voornamelijk met oude muziek bezig en wellicht is het daaraan te danken dat haar interpretaties veel dichter bij de historische uitvoeringspraktijk blijven dan wat we van de meeste van haar collega’s eerder deze week hebben gehoord. Hier staat de tekst centraal en horen we geen extravaganties noch een groot en constant vibrato. De stukken van d’India zijn voor twee stemmen en basso continuo; de tweede stem speelt Veronika Skuplik op de viool. In hoeverre dit een gebruikelijke praktijk was, weet ik niet. Het klonk goed, maar ik zou toch de voorkeur hebben gegeven aan twee zangstemmen. De instrumentale werken van Falconieri kwamen prima uit de verf. Ook de overige spelers in het ensemble droegen tot het resultaat bij. Overigens is de cello in muziek uit deze periode een minder voor de hand liggende keuze. Een viola da gamba of een basviool waren betere opties geweest.

In een serie recitals met muziek voor toetsinstrumenten uit Napels kan Domenico Scarlatti uiteraard niet ontbreken. Tenslotte werd hij er geboren en bracht hij er de eerste twintig jaar van zijn leven door. Hier werd de basis voor zijn ontwikkeling als één van de briljantste klavierspelers van zijn tijd gelegd. Overigens componeerde hij het grootste deel van zijn sonates na zijn vertrek uit Italië. Giovanni Paganelli (foto) speelde negen sonates uit de bundel die onder de titel Essercizi in druk verscheen. Hij combineerde dat met zogenaamde partimenti. Daaronder verstaat men uitgewerkte baslijnen volgens de regels van de basso continuo, maar dan niet als begeleiding, maar als zelfstandige composities. Die praktijk lijkt recent meer in de belangstelling te staan. Het is in dit verband interessant dat de grote kenner van Scarlatti’s sonates, Ralph Kirkpatrick, van mening was dat diens sonates hun oorsprong vinden in deze praktijk. Paganelli had stukken van Rocco Greco (c1650-vóór 1718) en van Alessandro Scarlatti als uitgangspunt voor zijn eigen uitwerkingen genomen. Hij speelde deze als een soort ‘commentaar’ op de sonates van Domenico. Dat kwam in zoverre niet helemaal uit de verf, als het publiek applaudisseerde tussen de sonatas en de daarbij behorende partimenti. Misschien had Paganelli vooraf moeten vragen dat niet te doen. Hij begon overigens met twee stukken van Alessandro Scarlatti, en net als eerder in het recital van Bart Naessens, lieten deze stukken zien dat Domenico zijn talent als klavierspeler niet van een vreemde had. Paganella speelde de sonates uitstekend; mijn favoriet was de laatste, de Sonate in g (K 30), die hij bij wijze van toegift nog eens voordroeg.

Het derde concert bracht me naar het Napels van de 14e eeuw. In de Willibrordkerk voerde het ensemble La Fonte Musica onder leiding van Michele Pasotti (foto) een programma uit waarin twee componisten centraal stonden: Antonello da Caserta en Filippotto da Caserta, volgens Pasotti de eerste componisten uit de regio Napels van wie wereldlijke muziek is overgeleverd. De titel van het concert vatte samen wat hij als de kenmerken van deze muziek beschouwt: “dulcedo et subtilitas” – zoetheid en subtiliteit. Die laatste term is ook een verwijzing naar de stijl die bekend is als ars subtilior, een vooral Frans verschijnsel waardoor deze componisten beïnvloed werden. Dat komt ook daarin tot uiting dat meerdere van hun stukken op een Franse tekst gecomponeerd zijn. Eén van de hoogtepunten was Filippotto’s En attendant, waarin het ensemble gebruik maakte van de ruimte van de Willibrordkerk: de zangers stelden zich op verschillende plekken op wat een bijzonder effect had. Opnieuw bleek de Willibrordkerk uiterst geschikt voor dit soort muziek. Het concert werd afgesloten met een stuk dat nogal afweek van wat we eerder hadden gehoord en dat alles behalve zoet was, maar eerder weerbarstig en tegendraads, Del glorioso titolo van Antonello da Caserta. Het ensemble beschikt over excellente zangers en spelers en daardoor werd dit concert één van de hoogtepunten van het festival. Het had langer mogen duren dan een uur, als er niet die vreselijke banken in de Willibrordkerk waren. Daarop houd je het niet veel langer dan een uur uit.

Wie de hele dag concerten bezoekt, overbrugt eeuwen binnen een uur. Een pijlsnelle tijdreis deed me in de 18e eeuw belanden. Marco Mencoboni presenteerde opnieuw een weinig bekend werk (alhoewel recent een opname ervan op CD verscheen): de Missa per i morti oftewel Requiem in c van Francesco Durante, dat waarschijnlijk in 1746 voor het eerst werd uitgevoerd. Het is een dubbelkorig werk, maar de twee koren zijn niet gelijk van samenstelling. Het eerste bestaat uit vijf stemmen (SSATB), het tweede uit drie lagere stemmen (ATB), die vooral als ripienisten optreden. Alhoewel er diverse solopassages in zitten, zijn de koorgedeelten toch overheersend. Cantar Lontano (foto) bleek opnieuw een uitstekend ensemble. Daaruit kwamen ook de solisten; van hun bijdragen was ik iets minder gecharmeerd. Uiteraard was er het tegenwoordig bijna onvermijdelijke vibrato, maar de soli werden nogal opera-achtig aangepakt en er werden een paar virtuoze cadenzen toegevoegd. Ik ben er niet zeker van dat dit gepast is in een sacraal werk van een componist, die zelf geen enkele opera heeft geschreven. De koorgedeelten vond ik overigens soms wel wat massief. Een wat doorzichtiger en gedifferentieerder klankbeeld had ik wel fijn gevonden. Het orkest (CanalGrande Orchestra), dat vooral in de sequentia een geprononceerde rol in de tekstexpressie speelt, maakte een uitstekende indruk. Dit werk was opnieuw een voorbeeld van een stuk dat veel bekender zou moeten zijn. Het is een mooie aanwinst voor het repertoire aan Requiems, net als dat van Jommelli, dat ik vrijdag hoorde. Er is echt meer dan alleen het Requiem van Mozart.

Door de jaren heen heb ik de verrichtingen van Christina Pluhar en haar ensemble L’Arpeggiata (foto) met toenemende scepsis gadegeslagen. Ik heb mooie dingen gehoord, maar ook optredens waar ik herhaaldelijk de neiging had voortijdig de zaal te verlaten. Dat was ook nu het geval. Ik twijfelde of ik een kaart zou reserveren. Uiteindelijk heb ik het toch gedaan, in de hoop dat heel misschien Pluhar besloten had nu eens serieus muziek te maken. Helaas, dat was niet het geval. Eén van de stukken op het programma had de titel Il pazzo, ‘de gek’. Die gek – dat was ik. Ik had niet moeten gaan, want na een best goed begin begon ik me al snel te ergeren. Twee zangers meenden het genoemde stuk van Pietro Antonio Giramo en een ander stuk van zijn hand, getiteld La pazza, op een overdreven manier te moeten voordragen. Het was allemaal vreselijk over the top en daardoor al gauw vreselijk vervelend. Er stonden ook een paar traditionele liederen op het programma. Die moet je niet door klassiek geschoolde zangers laten uitvoeren. Dat is net zo onnatuurlijk als operasterren die kerstliedjes gaan zingen. Dat is artificieel en wordt al gauw belachelijk. En wat moet je met zink, gamba en verschillende tokkelinstrumenten in muziek met een populair karakter? Uiteraard was er weer de onvermijdelijke jazz-achtige improvisatie, nota bene midden in een pastorale. Dit soort fratsen zijn echt onverdraaglijk. Het ensemble kan zoveel beter, zoals Giuseppina Bridelli liet horen in het expressief gezongen Lamento d’Arione van Luigi Rossi. Het is treurig dat zulk muzikaal talent wordt verspild aan smakeloze flauwekul. De festivalleiding mag zich wel eens achter de oren krabben of dit nog acceptabel is. Als je als festival de kennis en de toepassing van de historische uitvoeringspraktijk wilt stimuleren via lezingen, een zomerschool en discussies, kun je niet tegelijk ensembles de vrije hand geven om bewust de verworvenheden van die historische uitvoeringspraktijk in de vuilnisemmer te gooien, op straffe van ongeloofwaardigheid.

Ik verwachtte dat mijn laatste concert in het festival geschikt zou zijn om de vieze smaak van L’Arpeggiata te verdrijven. Pergolesi’s Stabat mater is een evergreen en hoef ik niet steeds weer te horen. Maar een uitvoering door Hana Blaziková kon ik niet aan me voorbij laten gaan. Mijn hoge verwachtingen werden ruimschoots overtroffen. Niet alleen stak Blaziková in een uitstekende vorm, de tweede stem werd door Monika Jägerová gezongen, een mezzosopraan die ik niet kende, maar die ik vaker hoop te horen. Hun stemmen pasten perfect bij elkaar en ze trokken ook stilistisch één lijn. Hun interpretatie was er één van een zeldzame schoonheid en emotionele intensiteit. Daaraan droeg ook het kleurrijke en dynamisch gedifferentieerde spel van het Ensemble Tourbillon onder leiding van Petr Wagner (foto) bij. Ik denk dat dit wel de mooiste uitvoering van dit werk was, die ik ooit heb gehoord. Ze maakte mijn dag goed. Het festival had voor mij niet beter kunnen eindigen dan met dit geweldige optreden.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Categorieën

%d bloggers liken dit: