Gepost door: Johan van Veen | 29 augustus 2012

Festival Oude Muziek Utrecht 2012 – dinsdag 28 augustus

Dinsdag begon, zoals elke dag deze week, met een concert in de serie klaviermuziek. Dit keer vond het concert plaats in de Lutherse Kerk, waar Luca Guglielmi een recital gaf met klavecimbelwerken van Buxtehude. Deze is vooral als componist van orgelmuziek bekend, maar componeerde ook een flinke hoeveelheid stukken voor klavecimbel. De scheidslijn tussen deze twee categorieën is niet scherp te trekken. Dat geldt bijvoorbeeld voor de koraalpartita Auf meinen lieben Gott (BuxWV 179) die Buxtehude heeft geschreven in de vorm van een suite. Het is één van de eerste stukken van Buxtehude die ik in mijn jeugd hoorde, uiteraard gespeeld op orgel. Maar de vorm van de suite wijst op het klavecimbel als het aangewezen medium voor dit werk, hoewel er uiteraard niets op tegen is het op orgel te spelen. Guglielmi bewees dat het op klavecimbel uitstekend klinkt. Ook toccata’s en preludia zonder pedaalpartij zijn in eerste instantie voor het klavecimbel gedacht, maar kunnen ook op orgel gespeeld worden. Uiteindelijk maakt het karakter van het werk uit op welk instrument het optimaal tot zijn recht komt. Het sluitstuk van het concert, Praeludium in g (BuxWV 163) lijkt toch vooral voor klavecimbel bestemd te zijn. Het kreeg een contrastrijke en geëngageerde interpretatie van Luca Guglielmi, die zijn programma met veel overtuigingskracht voordroeg. Hij schuwde de snelle tempi en briljante virtuositeit niet, maar demonstreerde ook in de langzame delen zijn vermogen tot poëtisch spel. Opmerkelijk was het trage tempo van de fuga uit de Toccata in G (BuxWV 164) – mooi gedaan, maar ik had me een iets sneller tempo kunnen voorstellen.

Op maandag werden tijdens het orgelconcert van Lorenzo Ghielmi enkele liederen van Georg Böhm en Johann Sebastian Bach uitgevoerd. Die kwamen niet goed uit de verf, vooral vanwege de ruimtelijke akoestiek. Deze liederen zijn voor huiselijk gebruik bestemd en daarom was het mooi dat het ensemble De Profundis onder leiding van Peter Kooy een aantal geestelijke liederen vertolkte tijdens een concert in de Geertekerk. Deze relatief kleine kerk is akoestisch zeer geschikt voor kleine bezettingen en daarom kwam dit repertoire hier uitstekend tot zijn recht. Mezzosopraan Margot Oitzinger en bas Peter Kooy zongen duidelijk gearticuleerd, waardoor de tekst ook zonder tekstboekje goed te verstaan was. Mooi waren ook de toegevoegde versieringen, zonder overdrijvingen. Ondertussen was de rode draad van het programma moeilijk te doorgronden. Wellicht zou men het onder de noemer van ‘huismuziek’ kunnen plaatsen, aangezien ook Bachs Sonate in G (BWV 1021) voor viool en basso continuo – fraai geïnterpreteerd door François Fernandez – en Telemanns cantate Halt ein mit deinem Wetterstrahle werden uitgevoerd. Laatstgenoemd werk stamt uit de verzameling Harmonischer Gottesdienst met cantates voor kleine bezetting die ook voor huiselijk gebruik gecomponeerd werden. Ook de cantate Ich will den Kreuzweg gerne gehen is voor de bezetting van één solostem – in dit geval een bas -, viool en bc geschreven. In beide gevallen gaat het om dramatische stukken, die laten zien dat Telemann een vaardig operacomponist was. Margot Oitzinger en Peter Kooy leverden uitstekende uitvoeringen af waarin de dramatiek het volle pond kreeg. Het deed me goed dat de recitatieven met de vereiste ritmische vrijheid werden voorgedragen. Het programma werd geopend en besloten met twee klavierwerken van Böhm, respectievelijk Praeludium, fuga en postludium in g – op maandag door Lorenzo Ghielmi op orgel uitgevoerd – en de koraalpartita Ach wie nichtig, ach wie flüchtig, gespeeld door Lorenzo Feder, die vooral de koraalpartita fraai neerzette.

Aan het eind van de middag wijdde het Franse ensemble Ludus Modalis onder leiding van Bruno Boterf zich in de Pieterskerk aan Franse psalmzettingen van tijdgenoten van Sweelinck. Hoewel sommige componisten gebruik maakten van het Geneefse Psalter waren hoofdzakelijk vrije composities te horen. Wat hen verbindt is dat in alle gevallen Franse teksten worden gebruikt en dat alle zettingen strofisch zijn. In de composities wisselen zich polyfonie en homofonie af en van tijd tot tijd wordt er gebruik gemaakt van madrigalismen. Evenals bij de psalmen van Sweelinck hebben we het hier met kamermuziek van doen. Het is logisch dat de uitvoering wordt aangepast aan de ruimte waarin wordt gezongen, maar wellicht dat daardoor het karakter van het repertoire niet altijd volledig bewaard blijft. Ik zou deze muziek weleens in een intiemere ruimte willen horen. Dat doet niets af aan mijn waardering voor het optreden van Ludus Modalis dat een fraai programma had samengesteld met psalmzettingen en geestelijke madrigalen van Claude Le Jeune, Paschal de l’Estocart en Guillaume Costeley. Alleen in L’Estocarts Psalm 133 dook de Geneefse melodie op. Opmerkelijk was Psalm 81 van Le Jeune vanwege het feit dat in het derde deel de bezetting wordt gereduceerd tot drie stemmen. Dat was in de renaissance heel gebruikelijk, maar stond niet in relatie tot de tekst. Dat is anders in deze psalmzetting van Le Jeune: in deze strofen is God zelf aan het woord. Door de gereduceerde bezetting wordt deze passage er uitgelicht. Ludus Modalis presenteerde zich als een uitstekend ensemble met mooie, goed mengende stemmen, die er in slaagden de tekst, ook in polyfone episodes, verstaanbaar – voorzover mogelijk in een grote kerk – voor te dragen.

Op maandag werd in het concert van L’École de Royaumont al de invloed van Martin Luther op de Duitse kerkmuziek belicht. Eén aspect daarvan is het koraal. Luther wilde de gemeente aan het zingen brengen en daartoe zette hij dichters en componisten aan tot het schrijven van strofische liederen in de Duitse taal. Zelf gaf hij het voorbeeld met enkele liederen die tot op de dag van vandaag bekend zijn. Eén daarvan is Mit Fried und Freud ich fahr dahin, gebaseerd op de lofzang van Simeon – bekend onder de Latijnse titel Nunc dimittis – en ook vaak gebruikt in begrafenismuziek. Het was één van de twee koralen die centraal stonden in het concert van het ensemble Gli Angeli Genève onder leiding van Stephan MacLeod in de Dom. Daartegenover werd Jesu, meine Freude geplaatst, een wellicht nog vaker gebruikt koraal en nog steeds in vele gezangboeken te vinden. De tekstdichter is Johann Franck (1618-1677) en de componist Johann Crüger (1598-1662). Nadat organist Francis Jacob beide koralen had gespeeld werden afwisselend composities ten gehore gebracht, die op één van deze koralen zijn gebaseerd. Het eerste was een korte zetting van Mit Fried und Freud voor twee solostemmen – met de fraaie sopranen Céline Scheen en Alesandra Lewandowska – en basso continuo van Johann Hermann Schein. Het tweede deel van het concert begon met Buxtehudes Fried- und Freudenreiche Hinfahrt (BuxWV 76), aanvankelijk geschreven voor de begrafenis van een kerkelijke hoogwaardigheidsbekleder in Lübeck, maar drie jaar later ook gebruikt voor de begrafenis van Buxtehudes vader. Hij voegde voor die gelegenheid het aangrijpende Klaglied toe, dat met de tekst “Muß der Tod denn auch entbinden” begint. Vooral dat laatste deel wordt vaak uitgevoerd – zoals maandag door Damien Guillon en Stylus Phantasticus – maar helaas zelden compleet. Dat was ook nu niet het geval: slechts drie van de zeven strofen werden gezongen. Merkwaardig was de bezetting met de twee sopranen die de strofen unisono voordroegen. Hoe goed ze dat ook deden, ik had liever de alto Alex Potter gehoord, die het eerste deel – Mit Fried und Freud ich fahr dahin – indrukwekkend zong. Hij gaf ook een prachtige vertolking van de aria ‘Ich will auch mit gebrochnen Augen’ uit Bachs cantate Mit Fried un Freud (BWV 125) dat het concert besloot.
Het koraal Jesu, meine Freude kwam in twee composities terug: Buxtehudes cantate BuxWV 60 voor twee sopranen en bas en Bachs bekende motet BWV 227. Beide kregen mooie interpretaties; vooral Bachs motet maakte op mij een grote indruk. Daarbij viel met name de buitengewoon sterke tekstexpressie op. Allerlei elementen in de tekst werden naar voren gehaald, helemaal in de retorische traditie van de Duitse barok. Het motet werd grotendeels met solostemmen gezongen; waarom in enkele delen die stemmen met ripienozangers versterkt werden, werd me niet echt duidelijk.
Nu en dan worden in concerten met oude muziek hedendaagse stukken opgenomen. Ik ben daar bepaald geen voorstander van. Het publiek komt daar uiteindelijk niet voor. In dit concert klonken twee stukken van Calliope Tsoupaki (geb. 1963) die gebaseerd zijn op de twee koralen die in dit concert centraal stonden. Over de kwaliteit van die stukken laat ik me niet uit; ik heb geen verstand van en geen antenne voor hedendaagse muziek. Gelukkig klonken ze niet al te pijnlijk in mijn op oude muziek geprogrammeerde oren en waren ze van een prijzenswaardige beknoptheid.

Ik besloot de dag met een middernachtconcert. Maude Gratton speelde klavierwerken van Matthias Weckmann en Johann Jacob Froberger. Bijzonder was dat ze niet alleen een klavecimbel bespeelde, maar ook een origineel virginaal dat uit 1604 dateert en gebouwd werd door Hans Ruckers II in Antwerpen. Ze bracht dit unieke instrument op bijzonder fraaie manier tot klinken. De relatief zachte klank bleek in de aula van de universiteit geen probleem te zijn en de fijnzinnige manier waarop Maude Gratton speelde liet de kwaliteiten van het instrument goed tot hun recht komen. Ze speelde met de nodige vrijheid waar dat vereist is, zoals in de prelude van de Suite in g van Weckmann en in diens toccata’s. De stylus phantasticus, die gekenmerkt wordt door scherpe contrasten, kwam goed uit de verf. Aan de andere kant speelde ze de dansen uit de suites van Weckmann en Froberger met veel zwier en duidelijke accenten, waardoor de ritmes voelbaar werden. Het concert werd besloten met de expressief voorgedragen Lamentation sur la mort très douloureuse de sa Majesté Impériale Ferdinand III van Froberger op het Ruckers-virginaal. Ondanks het late uur zat er nog een toegift in: de Lamento sopra la dolorosa perdita della Real Maestà di Ferdinando IV Rè de Romani, eveneens van Froberger.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Categorieën

%d bloggers liken dit: