Gepost door: Johan van Veen | 6 augustus 2012

De hakbijl in de kunsten

Vorige week werd bekend welke culturele instellingen de komende jaren op financiële steun van de centrale overheid mogen rekenen. Van de 118 instellingen die de afgelopen jaren subsidie ontvingen, blijven er nog maar 48 over. Daar staat dan tegenover dat een aantal instellingen voor het eerst financiële ondersteuning tegemoet mag zien. Duidelijk is dat nu eens niet de kaasschaaf is gehanteerd, maar dat het Fonds Podiumkunsten dat de subsidie toekent, de hakbijl ter hand heeft genomen. Dat heeft tot gevolg dat een aantal instellingen zijn activiteiten wellicht zal moeten staken en dus zal ophouden te bestaan. Uit de verantwoording blijkt dat de reden van het stopzetten van subsidie vaak helemaal niet een gebrek aan kwaliteit is, maar een tekort aan financiële middelen die verdeeld kunnen worden. Of het beter is de hakbijl te hanteren dan wel de kaasschaaf, daarover kan men van mening verschillen.

Over de vraag of de overheid wel een taak heeft culturele instellingen van financiële steun te voorzien kan een zinvolle discussie gevoerd worden. Maar zo’n discussie is niet gebaat bij de druk van financiële krapte. In een artikel in Trouw (4.8.12) over de vragen betreffende de kosten van de gezondheidszorg merkt Nelleke Noordervliet terecht op: “Het maken van een zuivere keuze wordt vertroebeld als er geldproblemen zijn, al is geld wel een argument.” In een tijd waarin bezuinigingen onontkoombaar zijn worden de tegenstanders van bezuinigingen op kunst al gauw geconfronteerd met onaangename keuzen. Willen zij soms in plaats van te bezuinigen op kunst de gezondheidszorg laten bloeden? En is het welbevinden van de culturele sector soms belangrijker dan het overeind houden van de sociale zekerheid? Er zullen maar weinig kunstliefhebbers zijn die deze vragen bevestigend beantwoorden. Toen eind 2010 een manifestatie tegen de bezuinigingen op de kunsten plaatsvond, sprak ook Frits Bolkestein, de voormalige politiek leider van de VVD, zich daartegen uit. In plaats daarvan wilde hij bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking. Het kwam hem op boegeroep te staan. Kunstliefhebbers willen ook daarop niet bezuinigen.

Wie op internet de reacties op de besluiten van het Fonds Podiumkunsten leest, krijgt de indruk dat het financieel kortwieken van de kunsten een breed draagvlak in de maatschappij heeft. Dat wordt door enquêtes bevestigd. Dat heeft zeker te maken met de noodzaak van bezuinigingen. Veel mensen zien inderdaad dilemma’s als hierboven geschetst: òf de kunst òf de gezondheidszorg (of het speciaal onderwijs of vul zelf maar in). Maar dat is niet het enige. Ook wanneer de financiële situatie minder penibel was zouden bezuinigingen in de culturele sector op veel steun kunnen rekenen. Veel mensen kijken bij de vraag waar bezuinigd moet worden toch in de eerste plaats naar hun eigen belang. Een goede en betaalbare gezondheidszorg vindt vrijwel iedereen belangrijk. Tenslotte kan iedereen ziek worden. Bij kunst en cultuur ligt dat anders. Slechts een minderheid is daarin geïnteresseerd. Dat is niet iets van vandaag of gisteren, dat was altijd al zo. De toegenomen welvaart heeft veel culturele activiteiten weliswaar binnen het bereik van meer mensen gebracht, maar een substantieel grotere deelname lijkt dit niet tot gevolg te hebben gehad. Nederland mag een zeer omvangrijk en breedgeschakeerd cultureel aanbod hebben, het is een relatief kleine groep die daarvan gebruik maakt.

Het lijkt er zelfs op dat het klimaat voor kunst en cultuur te komende jaren nog verder zal verkillen. Dat heeft verschillende oorzaken. Allereerst is er de onbekendheid. Kinderen en jongeren komen weinig met kunst en cultuur in aanraking. Op dat punt schiet het onderwijs tekort, maar ook een medium als de televisie laat het erbij zitten. Wanneer er al culturele programma’s worden aangeboden, dan worden die verbannen naar tijdstippen waarop maar weinig mensen – en zeker weinig jongeren – de gelegenheid hebben te kijken. En dan heb ik het hier alleen nog maar over de publieke omroep. Van de commerciële omroepen valt op dit vlak helemaal niets te verwachten.

Op deze manier wordt de belangrijke waarde van kunst en cultuur niet overgedragen. Die worden dan ook niet op waarde geschat. De maatschappij is in toenemende mate in de greep van het materialisme gekomen. Het eigen materiële welbevinden staat bij het maken van politieke keuzes in het middelpunt. Sinds het eind van de vorige eeuw zijn de maatschappij en de politiek geïndoctrineerd door de marktideologie. Daarvan hebben die sectoren van de samenleving te lijden waarvan de waarde niet gemakkelijk of helemaal niet in economisch belang kan worden vertaald of die hooguit een afgeleide economische waarde vertegenwoordigen.

Kunst en cultuur zijn ook in toenemende mate het slachtoffer geworden van de politieke polarisatie en vooral de opkomst van het populisme. Dat laatste grossiert in algemene oordelen, die niet of nauwelijks gebaseerd zijn op een kennisname en analyse van de feiten. Daardoor worden hele sectoren van de kunstwereld als maatschappelijk irrelevant aangemerkt en bij het grofvuil gezet. Het etiket ‘linkse hobby’ wordt ook voor kunst en cultuur gebruikt. Het streven naar verregaande bezuinigingen in deze sector past dan in de strijd tegen ‘links’, dat de oorzaak van vrijwel alle maatschappelijke problemen zou zijn. Geen wonder dat de vurigste voorstanders van bezuinigingen op kunstuitingen bij VVD en PVV te vinden zijn.

Het is verleidelijk hen als cultuurbarbaren aan de schandpaal te nagelen. Dat roepen ze zelf over zich af, want degenen die het vurigst pleiten voor bezuinigingen in de kunstsector blijken niet zelden veel van de getroffen gezelschappen niet te kennen. Het argument dat men niets tegen kunst heeft, maar slechts vindt dat kunstenaars zichzelf moeten kunnen bedruipen zonder hulp van de overheid, is niet echt overtuigend. Daarvoor is de negatieve houding ten aanzien van kunst en cultuur te evident. Dat is ook geen wonder wanneer men bedenkt dat kunst naar haar aard niet past bij wat ‘rechtse’ politieke krachten nastreven. Bij de formatie van het kabinet-Rutte liet de Raad voor Cultuur, het wettelijk adviesorgaan van de Nederlandse regering op het gebied van het cultuurbeleid, al weten dat bezuinigingen op de kunst grote schade in het culturele landschap zouden aanrichten. Daartegen bracht de Raad in dat cultuur “bij uitstek het verbindend element” in de maatschappij is. Maar dat is nu precies wat het ‘rechtse’ populisme het meest stoort aan cultuur. Want Geert Wilders liet al tijdens de informatieperiode weten dat hij helemaal niet geïnteresseerd is in het verbinden van mensen. Het Nederlandse cultuurlandschap is bovendien altijd gekenmerkt geweest door veelkleurigheid en veelvormigheid. Dat staat haaks op het ‘rechts-populistische’ ideaal van een monocultuur.

Over de rol van de overheid in kunst en cultuur kan op een zinvolle manier gediscussieerd worden, zolang alle deelnemers aan het debat de waarde daarvan inzien. Dan kunnen er heel goed stevige noten gekraakt worden, ook over de waarde van bepaalde kunstuitingen. Maar zo’n discussie is tot mislukken gedoemd wanneer sommige deelnemers aan het debat een gebrek aan kennis hebben en zich daar zelfs op beroemen of zelfs de hele sector irrelevant verklaren.

Het is voor de culturele sector van het grootste belang het draagvlak voor kunst en cultuur te versterken. Het onderwijs en de media zijn daarvoor belangrijke middelen. Het is weer tijd het aloude ideaal van de culturele verheffing van het volk van stal te halen. Daar is helemaal niets tegen. Het vergroten van het draagvlak is niet alleen in het belang van een breedgeschakeerd cultureel aanbod en van iedereen die in de culturele sector zijn brood moet verdienen. Een versterking van het besef van de waarde van kunst en cultuur draagt ook bij tot de bestrijding van het materialisme. Het is bovendien een belangrijk tegenwicht tegen het streven naar een monocultuur dat een kenmerk is van enghartig nationalisme.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Categorieën

%d bloggers liken dit: