Gepost door: Johan van Veen | 13 december 2010

Musicologen, het anachronisme en de bijbel

Musicologen worden nogal eens uitgenodigd programmatoelichtingen te schrijven, ter begeleiding van concerten of in boekjes van CD-opnamen. Je mag verwachten dat ze de lezer/luisteraar dan voorzien van de informatie die nodig is om de muziek te kunnen begrijpen. Tot die informatie behoort bijvoorbeeld de context waarin muziek geschreven is. Dat kan een historische context zijn, bijvoorbeeld wanneer de muziek betrekking heeft op historische gebeurtenissen. Denk aan composities van Charpentier of Händel. Ook biografische bijzonderheden zijn soms van belang; dat geldt zeker voor de romantiek, waar de componist vaak zichzelf in de muziek tot uitdrukking brengt. Ook de esthetische context is soms cruciaal om muziek goed te kunnen plaatsen. Dat is met name het geval bij muziek uit tijdperken waarin de esthetiek aan verandering onderhevig was, zoals in de periode tussen barok en classicisme. Iedereen vindt het normaal dat de schrijver van programmatoelichtingen dan correcte informatie geeft.

Maar er is nog een andere context die vaak essentieel is om muziekwerken te begrijpen: de levensbeschouwelijke. En vóór de 19e eeuw betekent dat meestal: de (christelijke) religie. Wanneer iets geschreven wordt bij muziek die nauw verbonden is met het rooms-katholicisme mag verwacht worden dat de schrijver op de hoogte is van de rooms-katholieke liturgie, zoals de mis en de vespers. In muziek van protestantse componisten speelt de bijbel een belangrijke rol, en dus moet van de schrijver verwacht worden dat hij daarvan zoveel kennis heeft dat hij de minder ingevoerde luisteraar wijzer kan maken. Dat blijkt nogal eens problematisch te zijn. Voor de interpretatie van bijbelse geschiedenissen gaat men nogal eens te rade bij exegeten uit onze tijd. En dan komt met soms tot beweringen die niet altijd stroken met de inzichten die ten tijde van de componist werden gehuldigd. Anachronisme heet dat.

In 2007 verscheen bij Harmonia mundi een opname van Händels oratorium Solomon. De toelichting werd geschreven door de Engelse Händelexpert David Vickers. Over Händel en zijn muziek weet hij alles, over de bijbel blijkbaar wat minder.
In de eerste acte wordt beschreven hoe de tempel door Salomo wordt ingewijd. Deze acte sluit af met een liefdesscène tussen Salomo en zijn vrouw. “It is incongruous that these two events are connected together, not least owing to the Old Testament’s explanation that Solomon’s lust for idolatrous wives and concubines caused his downfall.” Hij ziet over het hoofd dat van dit laatste pas sprake was toen Salomo op leeftijd was gekomen, en dus veel later dan de tijd waarin deze acte zich afspeelt.

Later schrijft hij dat de librettist de luisteraar eraan herinnert dat Salomo niet de wettige opvolger van David was. Ik heb dat in het libretto niet kunnen vinden. Misschien doelt hij op de aria waarin Salomo melding maakt van het feit dat hij Joab, Simeï en zijn broer Adonia heeft gedood. Maar het doden van Joab en Simeï was een opdracht van David, en zijn broer Adonia pleegde een staatsgreep tegen hem. Want – en dat is het cruciale punt hier – David zelf had Salomo als zijn opvolger aangewezen. Er was dus niets onwettigs aan het koningschap van Salomo.
Daar mogen hedendaagse exegeten wellicht anders over denken, dat is in dit verband geheel irrelevant. Doorslaggevend is wat exegeten in Händels tijd vonden, en die namen de verslaggeving van het Oude Testament serieus.

Recent kwam ik weer een programmatoelichting tegen waarin op een aanvechtbare manier met bijbelse gegevens wordt omgegaan. Het gaat om een CD met muziek die werd gecomponeerd naar aanleiding van de dood van prins Hendrik, zoon van koning Jacob I van Engeland. Hij nam een duik in de Theems – ook toen al vervuild – en werd ziek. Naar men nu aanneemt kreeg hij tyfus. Hij overleed kort daarop, 18 jaar oud. Hij was wat men zou kunnen noemen “the people’s prince”, en was aanzienlijk populairder dan zijn vader. Zijn dood leidde tot grote hoeveelheden gedichten en composities. Het Engelse ensemble Gallicantus heeft enkele daarvan op CD gezet. Die stukken worden aangevuld met composities op twee beroemde klaagzangen uit de bijbel: de klacht van David over zijn zoon Absalom en zijn eerdere klaagzang over de dood van Saul en vooral diens zoon Jonathan.
Deze twee teksten zijn in de muziekgeschiedenis vaak op muziek gezet om daarmee uiting te geven aan verdriet over de dood van een bepaald persoon. Maar de leider van Gallicantus, Gabriel Crouch, doet in zijn toelichting een poging de bijbelse personen David en Absalom aan de figuren van Jacob en zijn zoon Hendrik te verbinden. Dat is niet erg overtuigend.

Feit is dat de relatie tussen Hendrik en zijn vader niet bijzonder goed was. Er gingen zelfs geruchten dat Hendrik in opdracht van zijn vader vergiftigd was. Dit geeft Crouch aanleiding David met Jacob I en Absalom met Hendrik te vergelijken. Dat is nogal merkwaardig.
Hendrik was, zoals gezegd, erg populair onder alle lagen van de bevolking, en vooral bij de protestanten, omdat hij – in tegenstelling tot zijn vader – overtuigd protestant was. Een identificatie van Hendrik met Absalom zou door zijn bewonderaars niet op prijs worden gesteld. En het is niet aan te nemen dat componisten die met een zetting van Davids klacht over Absalom hun droefheid over Hendriks dood wilden uitdrukken, hem met Absalom zouden hebben geïdentificeerd. Over Absalom heeft de bijbel immers niets positiefs te melden. Hij was een opstandeling en zijn karakter komt er in de bijbel niet best van af. En de identificatie van Jacob met David is ook dubieus. Stel dat Jacob inderdaad de hand zou hebben gehad in de dood van Hendrik – waarvoor geen enkel bewijs bestaat -, dan is de vergelijking met David er helemaal naast. David had immers opdracht gegeven Absaloms leven te sparen. Het is Joab die dat gebod negeert en hem doodslaat. (Dat was de reden dat David zijn zoon Salomo de opdracht gaf hem ter dood te brengen.)

Helemaal een scheve schaats rijdt Crouch wanneer hij probeert een specifieke reden te vinden om het aantal zettingen van Davids klacht over Saul en zijn zoon Jonathan te verklaren. Daarbij gaat het vooral om dat laatste element. Hij wijst erop dat er geruchten gingen – alweer geruchten (het lijkt Privé wel) – dat Jacob het gezelschap van jonge mannen prefereerde boven dat van zijn echtgenote. “The description of David and Jonathan’s relationship in the second book of Samuel has led some commentators to assert that the two young men were lovers (…)”. Moderne commentatoren, uiteraard, maar – alweer – dat doet hier niet ter zake. Het is hoogst onwaarschijnlijk dat ook maar één theoloog uit die tijd deze visie aanhing (waarvoor in de bijbel ook geen argument te vinden is). Bovendien, waarom zou men al die stukken hebben geschreven om, zoals Crouch meent, nog eens een sneer uit te delen naar Jacob I? Waar blijft Hendrik in deze interpretatie? Daar ging al dat rouwbeklag toch over?

Historisch gezien is de identificatie van Jacob en Hendrik met de bijbelse figuren van David en Absalom niet plausibel, maar ze berust ook op een gebrek aan begrip van de bijbelse geschiedenissen. Het grootste manco is echter dat Crouchs interpretatie anachronistisch is, doordat hij een bepaalde manier van bijbelexegese die tegenwoordig in sommige kringen gangbaar is op een tijd plakt die met de bijbel heel anders – en meestal meer gewetensvol – omging. Terecht schreef kortgeleden iemand op zijn weblog “dat het anachronisme de grootste vijand is van het begrijpen van de geschiedenis (en van teksten die in de geschiedenis zijn ontstaan).” (*)

Ik hoor tijdens concerten en op CDs vaak muziek op teksten die waarschijnlijk niet of nauwelijks te begrijpen zijn voor iemand die met de bijbel niet vertrouwd is. In programmatoelichtingen zou daarom aan de betekenis van de teksten wat meer aandacht moeten worden besteed. Maar als dat gebeurt op de manier van Vickers en Crouch zijn we nog verder van huis.

(*) http://magliano-tromp.weblog.leidenuniv.nl/2010/01/22/cliteur-de-bijbel-en-het-anachronisme

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Categorieën

%d bloggers liken dit: