Gepost door: Johan van Veen | 6 mei 2011

In memoriam Johan van der Meer

Op 24 april, Eerste Paasdag, overleed Johan van der Meer, op de leeftijd van 97 jaar. Boven de overlijdensadvertentie stond “Ruhe sanfte, sanfte Ruhe”, een verwijzing naar Bachs Matthäus-Passion. Dat is passend, gezien het feit dat Van der Meer zich een groot deel van zijn leven intensief met Bach en zijn muziek heeft beziggehouden.

Dat deed hij allereerst met de Groningse Bachvereniging, een semiprofessioneel koor dat hij in 1945 oprichtte en wist te ontwikkelen tot een zodanig niveau dat het zich met de beste beroepskoren kon meten. Daarvan getuigen de plaatopnamen die hij in de jaren ’70 met zijn koor maakte.

Al vroeg intereseerde Van der Meer zich voor de ontwikkelingen op het gebied van de uitvoeringspraktijk van oude muziek. In 1970 haalde hij Nikolaus Harnoncourt met zijn Concentus musicus Wien naar Nederland voor een uitvoering van Bachs Magnificat. Het was het eerste optreden van dit ensemble in Nederland. Harnoncourt werd een bekende figuur en vond zijn weg naar de moderne orkesten, zoals het Residentieorkest en het Concertgebouworkest. Ook andere ensembles werden door Van der Meer geëngageerd, zoals La Petite Bande. Daarnaast trok hij voor de solopartijen zangers aan die toen aan het begin van hun carrière stonden en sindsdien tot de top van de Nederlandse oude-muziekbeweging gingen behoren, zoals Marius van Altena, Harry van der Kamp en Harry Geraerts.

Johan van der Meer stond bekend als uiterst kritisch, zowel tegenover anderen als tegenover zichzelf. Dat is één van de redenen dat relatief weinig van zijn werkzaamheden op plaat is gedocumenteerd. Verschillende opnamen van live-concerten werden door hem afgekeurd, zoals die met de motetten van Bach. Niettemin geven de opnamen die wel op plaat zijn verschenen een goed beeld van zijn ideeën en de manier waarop hij die in praktijk bracht.

Ik maakte voor het eerst kennis met de Groningse Bachvereniging door een recensie van de opname van Bachs Johannes-Passion in het toenmalige muziekblad Disk. Recensent Ben van der Kleij stak de loftrompet over deze uitvoering en sprak er schande van dat Johan van der Meer geen contract bij een grote platenmaatschappij had. Ik herinner me nog de laatste zin van zijn recensie: “Meer van der Meer! Meer!” De opname was, voorzover ik weet, niet in de handel en moest besteld worden. Toen ik de set in huis had, ben ik direct gaan luisteren. De indruk was verpletterend. Nooit eerder had ik het openingskoor zo overweldigend en indringend gehoord. Na de beweeglijke instrumentale inleiding valt het koor in: “Herr! Herr! Unser Herrscher, dessen Ruhm in allen Landen herrlich ist!” En dan komt Marius van Altena, die het verhaal echt vertelt, in een natuurlijk spreektempo. Nuances in de tekst worden op een fijnzinnige, niet overdreven manier naar voren gehaald. Prachtig is Marjanne Kweksilber in haar twee aria’s, waarin ze ten overvloede laat zien dat expressie geen wollig vibrato nodig heeft. De tenoraria’s worden door Harry Geraerts op een onnavolgbaar indringende manier vertolkt – die heb ik sindsdien niet meer zo gehoord. Heel mooi is de nog jonge Harry van der Kamp in zijn basaria’s; heel expressief vooral ‘Mein teurer Heiland, laß dich fragen’. En dan natuurlijk Max van Egmond in een indrukwekkende vertolking van de Christus-partij. Enig minpunt was voor mij de alto Charles Brett, die niet geheel stemvast is en het niveau van de andere solisten niet steeds haalt. En dan is er natuurlijk steeds weer dat koor: een stevige, maar steeds doorzichtige klank, ritmisch uiterst flexibel zoals in verschillende turbae tot uiting komt. Bijzonder zijn ook de koralen, die helemaal vanuit de tekst gezongen worden. Slot en zeker ook hoogtepunt is het slotkoraal: ‘Ach Herr, laß dein lieb Engelein’. Ervoer ik het openingskoor als verpletterend, dit slotkoor was dat niet minder.

Gevolg was dat ik de andere beschikbare opnamen bestelde: hoogtepunten uit de Matthäus-Passion en uit de Mis in b van Bach, en platen met werken van Sweelinck en Schütz. En dan was er nog een musicassette met o.a. de Johannes-Passion van Christoph Demantius. Zonder uitzondering betreft het hier uitvoeringen op hoog niveau, waarin – zoals het hoort – alles ten dienste staat van een nauwkeurige tekstexpressie. De laatste opname – voorzover mij bekend – was die van Händels oratorium Israel in Egypt. Het is een uiterst dramatische uitvoering, met een de geprononceerde rol van de trombones in het laatste deel. In dit werk speelt het koor de hoofdrol, en de Groningse Bachvereniging heeft hier de gelegenheid zijn kwaliteiten nog eens te demonstreren.

Het is jammer dat zo weinig van de uitvoeringen van de Groningse Bachvereniging is gedocumenteerd. Ik heb het vermoeden dat in de archieven van de Nederlandse omroep nog het één en ander ligt te verstoffen. Als ik het wel heb behoort daartoe ook een uitvoering van Händels Messiah. Nog meer betreurenswaardig is dat de opnamen die wel verschenen zijn, nooit op CD zijn heruitgebracht. Ze mogen dan meer dan 30 jaar oud zijn, ik ben ervan overtuigd dat ze nog steeds met nieuwere opnamen kunnen concurreren. Voor mij is de Johannes-Passion die Johan van der Meer heeft gedirigeerd, nog steeds de standaard en sinds de uitvoering van 1979 niet overtroffen.

Het zou mooi zijn wanneer alles wat van de Groningse Bachvereniging beschikbaar is, op CD zou worden heruitgebracht. Degenen die de oorspronkelijke plaatopnamen kennen of het koor ooit gehoord hebben, zou men er een groot plezier mee doen. Het zou me niet verbazen wanneer ook oude-muziekliefhebbers van een jongere generatie van deze opnamen onder de indruk zouden raken. Bovendien wordt op deze manier een belangrijk onderdeel van de geschiedenis van de uitvoeringspraktijk in Nederland gedocumenteerd. En het zou een waardig monument zijn voor een groot musicus.

Tot die tijd koester ik mijn platen.

About these ads

Responses

  1. 100% mee eens. Het is echt doodzonde dat die opnamen niet op CD beschikbaar zijn. M.n. die Israël in Egypt is werkelijk uniek.
    Ik ken de geschiedenis niet van dichtbij, maar vermoed dat ook meespeelt dat de Groninger Bachvereniging uit Groningen kwam en daardoor indertijd in de Randstad minder aandacht heeft gekregen.

  2. Nu pas zie ik dit in memoriam en ik wil er nog even iets over kwijt.
    Zeker is waar dat Van der Meer kritisch was op zichzelf en op anderen, maar de indruk zou kunnen ontstaan dat de opnames van de motetten om artistieke redenen afgekeurd waren. Dit is niet geheel juist. Het probleem zat hem in de opnametechniek die er maar niet in slaagde om een klankbeeld te maken dat Van der Meer kon bekoren. Dit ondanks het feit dat de uitvoerenden – behalve het koor van de Bachvereniging het uitstekende ensemble Fiori Musicali – en de opnamelocatie – de prachtige kerk van Zeerijp – volkomen geschikt waren voor dit projekt. Ik zong destijds mee en ben dus misschien niet onbevooroordeeld, maar ik ben ervan overtuigd dat de uitvoerenden een uitstekende opname hadden kunnen maken.
    Later heb ik ooit de beschikking gekregen over de originele banden van de opnames en heb voor intern gebruik toen alsnog een montage gemaakt. Daarbij heb ik mij verbaasd over de technisch abominabele kwaliteit van die opnames. Maar dat zat hem dus niet in de uitvoering. Het is wel waar dat Van der Meer door de tegenwerkende techniek steeds meer gefrustreerd raakte en dat dat ook zijn functioneren bij het leiden van de musici negatief beïnvloedde.
    Ik heb het altijd doodzonde gevonden dat het zo gegaan is en dat er ook niet later, toen de opnames van concerten en projekten werden verzorgd door de uitstekende geluidstechnicus Günter Schnell, er alsnog een opname van de motetten is gemaakt.
    De interpretaties die Van der Meer destijds gaf van de motetten hebben mijn eigen muzikale keuzes sindsdien duidelijk beïnvloed.


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Categorieën

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

%d bloggers op de volgende wijze: